رضا قليخان هدايت

مقدمه 33

مجمع الفصحاء ( فارسي )

شايد در پايان كتاب مطلبى درين‌باره به نظر خوانندگان برسانيم ولى اكنون از هرگونه اظهار نظر قطعى و يقينى خوددارى مىكنيم زيرا معتقديم بايد تمام موردهايى كه رضا قلى خان از لباب الالباب نقل كرده در عرفات العاشقين جست‌وجو و با يكديگر مطابقه شود تا در نتيجهء اين تطبيق بتوان اظهار نظر قطعى كرد . آنچه مسلمست رضا قلى خان بسيارى از تذكره‌هاى فارسى را در اختيار داشته و از بيشتر آنها بخصوص كتاب عرفات العاشقين استفاده كرده است زيرا گذشته از آنكه نسخهء منحصر آن را در اختيار داشته در چند مورد از آن نام مىبرد و بقول [ استاد جلال الدّين همايى ] و تقى الدّين مؤلف عرفات استناد مىكند . هدايت تحت تأثير مخالفان سبك باصطلاح هندى يا بقول [ استاد جلال الدّين همايى ] و شاعر استاد معاصر آقاى اميرى فيروز كوهى ، سبك اصفهانى قرار داشته و در ترجمهء حال و داورى دربارهء پيروان اين شيوه چندان بىطرف نمانده است . و گاهى زبان بانتقاد و رد سخنوران و معتقدان اين طريق گشوده است در انتخاب شعر شاعران نيز گاهى به همين علت در مجمع الفصحاء بىتناسبى و ناهماهنگى به نظر مىرسد هرچه از شاعران پيرو سبك باصطلاح خراسانى بفراوانى و به حد ملال‌آور شعر آورده در نقل شعر از شاعران سبك باصطلاح هندى جانب اختصار گرفته و گاهى بنقل سه چهار بيت اكتفا كرده است . چنان كه گفتيم به جهت وسعت كار دچار لغزشها و اشتباههايى از قبيل انتساب يك شعر به دو شاعر و انتساب شعر شاعرى بشاعر ديگر و خلط ترجمهء بعضى شاعران كه در نام يا كنيه يا تخلص شباهت داشته‌اند نسبت شاعرى بدربار پادشاهى كه زمان او با زمان آن شاعر فاصلهء بسيار داشته است به همين علت گاهى براى خواننده اين شبهه پيش مىآيد كه تنظيم‌كنندهء مجمع الفصحاء يك نفر نبوده است و شايد بتوان براى اين شبهه بدين‌ترتيب محملى يافت كه رضا قلى خان از كسانى براى تحرير و تنظيم كتاب خود مدد گرفته و براهنمايى او چند تن ديگر نيز بدين كار پردامنه و دشوار پرداخته‌اند و اختلافها و لغزشهاى آنان از نظر او پوشيده مانده است . و در غير اين صورت ناچار بايد معتقد شد كه رضا قلى خان به علت استغراق در كار دستخوش نسيان و آشفتگى در تنظيم كتاب گرديده است ازين گذشته در بعضى داوريها دربارهء اهميت شاعران و ترجيح يكى بر ديگرى و انتقاد و اعتراض نيز بر خلاف واقع و ذوق سليم اظهار عقيده كرده است چنان كه در مورد مقايسهء اسدى و فردوسى و اظهار نظر دربارهء بعضى از شاعران پيرو يا